25500-1 (588099), страница 7
Текст из файла (страница 7)
Параўн.: на найніцу – на левы бок адзення (НС); знайніца – адваротны бок (ЖС).
Намітуські. Адзін супраць аднаго (СПЗБ,т.3).
Вазьмі на калёсы намітуські (Алімпіяда,с.372). Ляжаць у глыбокай калысцы намітуські – сюды галава – туды галава, - у палатняных полачках, спавітыя чырвонымі паясамі з кутасамі (Тартак,с.42).
Параўн.: намітусь (Мат.мін.-мал.).
Напаяўку. Блізка пад рукамі; напагатове.
Гэта яна, Алімпіяда, жыла з краю, як напаяўку (Алімпіяда,с.355). “Мусай” ён зваў не толькі арыфметыку: гэта слова было ў яго заўсёды напаяўку (Бежанка,с.46).
Параўн.: напашэўку – пад рукой (ЖС).
Несамавіта. безас.-прэд. сл. Нядобра (СПЗБ,т.2).
Сцяпан адвярнуўся: яму стала несамавіта (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, ,с.168). Яму стала насамавіта, ён ступіў ад грубкі ў парог (Лонва,с.115).
Памінутне. Вельмі часта.
Харбін, гладзячы памінутне пальцамі вусы пад носам, падышоў і нагнуўся да Далідчыка (Алімпіяда,с.43).
Пекна. Прыгожа (СПЗБ,т.3).
Я знала, што няпекна. Але ж усе бралі ( Чакай у далёкіх Грынях.,с.122).
Параўн.: пекны, пекната. Прыгожы, прыгажосць (ТСБМ,т.4).
Рагача. Дагары нагамі (Сцяшковіч).
Высокая, густая сінюха пасля касы стаяла рагача, і, каб адкінуць яе назад, трэба была дужая мужчынская рука (Калістрыха,с.121).
Спрадаўна. З даўніх часоў (СПЗБ,т.4).
Калі, бразнуўшы дзверцамі і падняўшы з зямлі вераб’ёў на вуліцы, заварочваецца на загуменне і на роўнай дарозе, утаптанай спрадаўна яшчэ босымі нагамі чалавека, конямі, націскае на газ (Алімпіяда,с.272).
Спопаразку. Знянацку (Сцяшковіч).
Кабыла тады скачыла да дзвярэй, чуць не вырваўшыся з рук, і спопаразку стала ў парозе (Тартак,с.34).
Параўн.: спохвату – знянацку (НЛ).
Стаймя. Уніз галавой (СПЗБ,т.4).
Алёшаў конь падняўся на заднія ногі – задзёрліся высака ўгару, аж стаймя, белыя аглобні (Тартак,с.187).
Параўн.: старчака (ЗНС).
Улукаткі. Зігзагам (ТСБМ,т.5).
На пяску былі знаць адны сляды ад веласіпедаў: прамыя, наўкос цераз дарогу, улукаткі, адзін цераз адзін, нібы тут людзі і не хадзілі ніколі (Мсціжы,с.194).
Параўн.: укрывулькі – зігзагам (НС,НЛ).
Усмоль. Смоллю, нахабна.
У вочы ўсмоль лезлі камары, жоўтыя, худыя (Тартак,с.108).
Параўн.: смоллю – настырна (Сцяшковіч).
Большасць разгледжаных дыялектызмаў – спрадвечнабеларускія словы, але сярод іх ёсць і словы запазычаныя. Гэта такія лексемы, як гасла, прэнзлі, пэйчык, банбэнак, квік і інш.
У “Этымалагічным слоўніку беларускай мовы”1 знаходзім наступныя тлумачэнні гэтых лексем:
Гасла, н. Паведамленне, сігнал. Запазычанне з польскай мовы: haslo (ЭСБМ, т.3).
Трывога і ў вёсцы, і на ферме, і ў хаце будзе доўга, аж пакуль не пойдзе гасла – злавілі! (Алімпіяда, с.353).
Квік, м. Віск. Разглядаецца як пранікненне з польскай мовы: kwik – віск (ЭСБМ, т.5).
Вылазь… квіку нарабіў.. – лыпнуў ён выцвілымі вачыма. (Алімпіяда, с.63).
Банбэнак, м. Бубен, барабан. Запазычанне з польскай мовы: benbenek – бубен. (ЭСБМ, т.1).
Жывот у яго зрабіўся круглы і цвёрды, краніся – адзываецца, як банбэнак (Алімпіяда, с.410).
Прэнзлі, мн. Кутасы, махры фрэнзлі. Запазычанне з польскай мовы: fredzla ад ням Fransel (ТСБМ, т.5).
Пэйчык, м. Кнут , бізун. Запазычанне з нямецкай мовы: Peitsche – плеть, кнут (Рус-нем. сл.)
1 Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. т. 1-8. Мн. 1978-1993.
Семантычныя дыялектызмы
Семантычныя дыялектызмы – агульнанародныя словы, якія ўжываюцца ў пэўнай мясцовасці з іншым значэннем, чым у літаратурнай мове.
Гэта група дыялектызмаў нешматлікая. Такіх слоў выяўлена 19.
Брыж. м. Бакавое рабро ў ложку (СПЗБ,т.1).
Абапёршыся на локаць, ён падцягнуўся на ложку ў галовы і прыхінуўся да брыжа (Мсціжы,с.131).
Параўн.: брыжы – вузкая палоска тканіны, сабраная ў зборачкі (ТСБМ,т.2).
Гаршчок, м., перан. Галава.
Размажджэру гаршчок любому, хто паткнецца (Алімпіяда,с.495).
Параўн.: гаршчок – пасудзіна для гатавання стравы (ТСБМ,т.3).
Качан, м.,перан. Галава.
Закраталіся ў бульбеўніку стрыжаныя галовы, і сярод іх ужо блішчэў чырвоны Валерыкаў “качан”, як абмыты дажджом падасінавік (Алімпіяда,с.212).
Параўн.: качан – плод капусты (ТСБМ,т.3).
Абразаць, зак.. Чысціць (СПЗБ,т.1).
Маці пела паволі, цягнучы, як і кожны раз, калі садзілася шыць на машыне ці абразаць на вячэру бульбу.(Тартак,с.85).
Адняты, дзеепрым. Адвязаны.(СПЗБ,т.1,с.163).
На другі бок вуліцы ля плота стаяць запрэжаныя ў калёсы аднятыя коні з сенам пад носам. Алімпіяда,с.75).
Акручаваць, незак. Заварочваць (СПЗБ,т.1).
Адступаюць... Адурнець трэба, каб самому на ражон лезці... Акручавай каня, Мікалай!..(Алімпіяда,с.361).
Браць, незак.,неран. Моцна бегчы (СПЗБ,т.1).
Перадыхнуў, седзячы, і цяпер браў па дарозе – толькі вецер свістаў (Алімпіяда,с.50).
Габліць, незак, перан. Чысціць, зразаць тонкі слой з паверхні (СПЗБ, т.1).
Добра, што скура цэлая. Няма, брат, каму яе габліць (Алімпіяда, с.66).
Параўн.: габляваць – зразаць тонкі слой з паверхні драўніны (ТСБМ, т.2).
Заялаваць, зак., перан. Доўга быць нежанатым, халастым (СПЗБ, т.5).
Колькі гэта ён у вас будзе нежанаты? – Заялаваў... Хоць бы ўнукаў матцы падкінуў (Алімпіяда,с.487).
Кратаць. Чапаць, кранаць (ТСБМ,т.2).
Толькі Пеці яна ніколі не кратала (Бежанка,с.47).
Лінуць,зак., перан. Шпарка пабегчы, хлынуць (СПЗБ,т.2).
Заяц адразу прынік да зямлі, паляжаў з мінуту, напружваючыся, тады падскочыў вышэй плота і лінуў, пачуўшы волю (Алімпіяда,с.522). Тая бежанка днём лінула дахаты, збаялася снегу заступніца ваша (Бежанка,с.52).
Параўн.: лінуць – рэзкім рухам выліць, узліць што-небудзь.(ТСБМ,т.3)
Пырснуць, зак.,перан. Скочыць, кінуцца (СПЗБ,т.4).
Белыя вушкі замерлі былі на дарозе, пасля пырснулі, што конік-цвыркун, на левы бок у лубін...(Алімпіяда,с.51).
Спярэшчаны, дзеепрым. Здратаваны.
І пайшла да гародчыка па чыстай сцежачцы між падарожніку, спярэшчанай курынымі слядамі (Алімпіяда,с.20).
Сціснуць, зак., перан. Закалоць (СПЗБ,т.2).
Кабанчыка без мяне ўвосень сціснеш, а чым лапатачкі перасыпеш, калі солі не будзе?(Алімпіяда,с.350).
Сшарэць, зак. Сцямнець(СПЗБ,т.5).
Пакуль Мікалай адмыў рукі – сшарэла. Запалілі лямпу над сталом, селі за стол і сядзелі.(Алімпіяда,с.477).
Тоўпіцца. незак. Змяшчацца (СПЗБ,т.5).
З кабіны, разгінаючыся, высунуўся чалавек, які невядома як там і тоўпіўся (Лонва,с.19). З-пад сядзення выцягнулі тады дохлага ваўка – старога, як толькі там тоўпіўся (Агні,с.80).
Ушчаміць, зак., перан. Запрэгчы (ТСБМ,т. 5).
Ідзі ўшчамі якога каняку ды дамоў адвядзі (Алімпіяда,с.263). Калі не прывязлі, то заўтра ён ушчэміць каня і пад’едзе сюды, у Вострава (Мсціжы,с.171).
Цадзіць, незак. Ісці(пра дробны дождж) (ТСБМ,т.5).
Пасля ўсю ноч цадзіў па шыбах дожджык, востры, сек па сцяне, як голым венікам – ад яго не было чуваць у хаце ходзікаў (Алімпіяда,с.11).
Большасць адзначаных семантычных дыялектызмаў – словы з пераносным значэннем, эмацыянальна-афарбаваныя.
Граматычныя дыялектызмы
Адносна рэдка сустракаюцца у мастацкіх творах граматычныя дыялектызмы, якія адрозніваюцца ад слоў літаратурнай мовы граматычнымі формамі і катэгорыямі, г.зн. перадаюць граматычныя асаблівасці дыялекту. Граматычныя дыялектызмы – гэта словы, якія адрозніваюцца ад літаратурных лікам, родам, склонавымі канчаткамі. Іх у творах І.Пташнікава выяўлена 43.
Назоўнікі.
Адрозненні ў ліку:
Верхалле, н. Вершаліны дрэў (СПЗБ,т.1).
Сыры і густы, ён падзьмуў па палудні з-за ракі на Выганчык, гонячы мокрыя, калючыя, паабіваныя зялёныя сасновыя іголкі і тонкую, як папера, жоўтую сасновую кару з верхалля (Мсціжы,с.3).
Дрыжака, ж., адз. Дрыжыкі(толькі мн.л.) (Абабурка).
Хапіла дрыжака недзе з сярэдзіны, халодная, як лёд (Алімпіяда,с.254). Трасла дрыжака, як трасца, Алёша соўгаўся на мяхах і не мог сагрэцца (Тартак,с.160).
Пісьменнік ужывае і другі варыянт гэтага слова дрыжыка, ж.
Машка, ж., зб. Мошкі(мн.) (СПЗБ,т.3).
Гарачы з самай раніцы вецер сек у вочы машкой і матылькамі (Алімпіяда,с.109).
Чалеснік, м. Чалеснікі(адз. л. няма)(СПЗБ,т.5).
Праз адчыненыя дзверы бег у хату, як зімой мароз у кут пад стол, ліп на вілачнікі ў чалесніку, як некалі на цапы на таку ў малацьбу (Алімпіяда,с.10). Сонца пачынае грэць у спіну, усё роўна што стаіш ля чалесніка, калі топіцца ў печы (Тартак,с.190).
У гаворках з гэтым значэннем зафіксаваны лексемы чало, цало, чалешнік, цялешнік, цалеснік, чэлюсць, пелюсць, вусце, жарало, соламя.(ЛАБНГ,т.4, карта 78).
Адрозненні ў родзе:
Бягамля, н. Бягомль, м.
...Адступалі на усход, на Бегамля (Алімпіяда,с.340).
Выйгранка, ж. Выйгрыш,м.
Ці будзе выйгранка, можа калі ваўкі сабе горла заткнуць, кармі толькі, а сена хай стаіць. (Алені,с.33).
Вянцо,н. Вянец,м. (СПЗБ,т.1.).
Доўгі хлеў ля самай вуліцы неяк асеў у зямлю, выпершы на вуліцу ніжняе вянцо ў подрубе, і быў зусім недарэчны. (Алімпіяда,с.60). Яна забрала ў яго з рук змылак і паклала назад на зруб – на верхняе счэсанае вянцо з краёчку (Найдорф,с.137).
На Беларусі распаўсюджаны дзве лексемы з гэтым значэннем: вянок(і яго фанетычныя варыянты) і вянец(і яго словаўтваральныя і фанетычныя варыянты)(ЛАБНГ,т.4, карта 4).
Дамаўё, н. Дамавіна, ж.(СПЗБ,т.2).
Маю Прузыну як паднялі во гэтак з падлогі... Дык і паклалі адразу ў дамаўё (Алімпіяда,с.85).
Параўн.: дабавіна, дамоўка, дом (ЛАБНГ,т.3, карта 290).
Кадра, ж. Кадр, м.
Ну як тут яна ў вас, доктар? Вы мне глядзіце... Гэта мая лепшая кадра...(Алімпіяда,с.573).
Пакула, ж. Пакулле, н. (СПЗБ,т.3).
Ён(Панок), што сёлета трэба будзе абтыкаць вокны пакулай – ад вуліцы і ад загумення, адкуль зімой часта заходзіць вецер і выстуджвае хату (Тартак,с.121).
Рукаво, н. Рукаў, м.(СПЗБ,т.4).
Падышла да Дзярызямлі і тузанула яго за рукаво жоўтай тэніскі (Алімпіяда,с.576). Наста камячыць рукаво нажуткі і выцірае вусны. Рукаво салёнае, аж горкае (Тартак,с.25). Лапкі чапляліся за рукаво, пасля цяжка падалі на дно (Найдорф,с.53).
Лексема рукаво, н. распаўсюджана толькі ў паўночна-заходняй зоне Беларусі, на ўсёй астатняй тэрыторыі зафіксавана лексема рукаў, м.(ЛАБНГ,т.4, карта 210).
Румяна, ж. Рамонак, м.(СПЗБ,т.4).
Дастаўшы яшчэ раз вады, падчапіў вядро, і пабег босы сцежачкай ля хаты, пліхаючы з вядра вадой на падарожнік і на жоўта-зялёную румяну (Алімпіяда,с.16).
Параўн.: румянак, раман(НЛ), раманік(ЖНС), раманька, раманец(ЖС).
Руччо, н. Ручай, м.(СПЗБ,т.4).
І ад яго цяпер з гары цякло белае руччо, ёй, Алімпіядзе, на дарогу пад ногі (Алімпіяда,с.443).
Параўн.: ручай, м., ручэй, м.(ЛАБНГ,т.2, карта 338).
Сканчонае, н. Канец, м.
Здавалася, што маладзік будзе вечна вісець угары над галавой і вечна ісці нехаця конь – без сканчонага (Агні,с.67).
Стада, ж. Статак, м. (СПЗБ,т.4).
Уперадзе, дзе знікла з вачэй перапялёстая стада скаціны, на полі навіс пыл і туман (Алімпіяда,с.500). Такой парой, летам, старыя секачы жывуць адны, чураючыся стады, у стадзе ходзяць толькі зімой, а тут клікнулі яго, ці, можа, сам прыйшоў з балотных дзвіноскіх нетраў у стаду і вядзе яе з-за ракі, дзе пачаліся баі (Найдорф,с.78).
У беларускіх гаворках статак (кароў) называюць яшчэ табун, чарада, чэрадзь, грумада, гурт, тавар (ЛАБНГ, т.1, карта 1).
Чорнагалоўка, ж. Чорнагалоў, чорнагаловік. Расліна з сямейства губакветных. (ТСБМ, т.5).
З імшар Раіна прынесла ўчора кошык чорнагалоўкі сваёй карове. (Чакай у далёкіх Грынях, с.240).
![](https://s.studizba.com/z.php?f=/templates/si/i/noavatar.png&w=100&h=100&t=1"){kind=avatar}
