25500-1 (588099), страница 8
Текст из файла (страница 8)
У гаворках зафіксавана звыш 40 назваў гэтай расліны: чорнагаловік, чорнагаловец, чарнагалоўка (і іх шматлікія варыянты),брунэлька, гарладаўка, гарлянка, сэрпнік і многія іншыя (ЛАБНГ, т.1, карта 237).
Юхта, ж. Юхт м. (ТСБМ, т.5, ч.2)
Нехта п’яны на ўвесь двор «шукаў у баб» самагонкі, нехта выкручваў пасля танцаў мокрую, як юхта, сарочку (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с166).
Параўн.: юхта - недавырабленая скура (СПЗБ, т.5).
Адрозненні ў склонавых канчатках
У беларускіх народных гаворках назоўнікі, якія ўжываюцца толькі як множналікавыя, маюць звычайна ў творным склоне форму на –мі: людзьмі, грашмі і інш. Зрэдку канчатак –мі маюць і іншыя назоўнікі (курмі, вілмі і пад.)1
Дзвярмі Тв. скл. Дзвярамі
За дзвярмі маўчалі, не хацелі адчыняць. (Чакай у далёкіх Грынях, с.226).
Дрыўмі Тв. скл.Дрывамі.
Жаўцела свежанабітымі, не складзенымі яшчэ ў вярсту сасновымі дрыўмі пад варыўнёй дрывотня (Найдорф, с.79).
Крупмі Тв. скл Крупамі.
Вецер адразу б’е ў грудзі і сячэ сухімі крупмі па твары, шапоча на кажухах (Алімпіяда, с.335). Асядаў віхор – зноў сыпала зверху крупмі, як з шуфля з-пад малатарні пасечаным зернем (Агні, с.89).
Курмі Тв. скл. Курамі.
Цягалі за чуб адзін аднаго, як пеўні перад курмі (Алімпіяда, с.319).
На месце М. скл. На месцы.
Спусціў бы яму штаны і адхвастаў бы дзягай па белым месце, каб аж чорнае стала. (Алімпіяда, с.141).
На трасцэ (рыба). М. скл. На трасцы.
Толькі была яна настоена не на бярозавым лісці, а на чэрствым, падсохлым за ноч чорным хлебе з плешчаніцкай новай пякарні, на трасцэ ў тамашнім соусе (Алімпіяда, с.199).
Па палёх М. скл Па палях.
Па зжатых палёх за туманам ужо блізка да вёскі кралася восень.(Чакай у далёкіх Грынях, с.27).
1 Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн., 1964. С.183.
Канчатак –ох (-ёх) ужываецца звычайна у назоўніках мужчынскага роду (у лясох, на канёх).У гаворках паўднёва-заходняй часткі Беларусі пад уплывам назоўнікаў мужчынскага роду канчатак –ох (-ёх) сустракаецца спарадычна і ў назоўніках жаночага і ніякага роду (аб дзяўкох, у вачох)1
Дзеясловы
Форма 2-ой асобы адзіночнага ліку:
Засыпаць (засыпіш) Засыплеш.
Скуру з быкоў злупіш, яму выкапаеш, як паложана, і засыпіш усё гэта (Алімпіяда,с.166).
Перамераць (перамерыш). Перамераеш.
Бяжыш і малако перамерыш і здасі на малакавоз (Алімпіяда, с.505).
Форма 2-ой асобы множнага ліку:
Астаніцёся. Застаняцеся.
Не галодныя астаніцёся і не без солі (Алімпіяда, с.344).
Грабіць, незак. Грэбці (СПЗБ, т.1).
Ззаду над логам, дзе яны сёння пасля палудня ўсёй вёскай грабілі і стаўлялі ў копы сена. (Алімпіяда, с.90).
Форма 3-яй асобы адзіночнага ліку:
Адмерыць (інф. у форме заг. лад) Адмерае.
Я табе вот што скажу: хай падбяжыць да старшыні і хай той адмерыць дзялку (Алімпіяда, с.491).
На поўнач ад лініі Астравец – Смаргонь – Маладзечна – Лагойск – Барысаў – Беразіно – Добруш дзеясловы першага спражэння 3-яй асобы адзіночнага ліку заканчваюцца на ц’ : жывець..2
Астынець, зак. Астыне.
Ідзі есцікі, астынець жа, - прасіла Ганулька, калі сын на ўсю сілу крычаў на ложку. (Чакай у далёкіх Грынях, с.34).
У 3-яй асобе адзіночнага ліку ў сярэднебеларускіх гаворках дзеясловы 2-га спражэння маюць канчатак –ец’
1 Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн.,1964. С.184 – 185.
2 Блінава Э. ,Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн., 1980. С.97.
Адчыне, зак. Адчыніць.
Ці адшчэпіць, ці адчыне іх (вароты), апушчаныя на самую зямлю (Алімпіяда,с.490).
Улазе. Улазіць.
Нага во, зірніце, не ўлазе ў валёнак (Чакай у далёкіх Грынях, с.140).
Перасыпіць. Перасыпле. У форме заг. ладу.
Ды і плот хай перасыпіць, страху агледзіць, каб не цякла (Алімпіяда,с.491).
Спыне. Спыніць.
Дзе ён можа круціцца, пушчаны ваўчок, якога ніхто не спыне, пакуль ён не зморыцца, накруціўшыся да дурнаты.(Алімпіяда,с.277)
Падскоча, зак. У форме заг. ладу. Пад’едзе, падбяжыць (ТСБМ,т.3).
Дачка хай падскоча да нас, закажа ў аптэцы (Алімпіяда,с.130).
У сярэднебеларускіх гаворках дзеясловы ІІ спражэння з націскам на аснове ў 3-й асобе адзіночнага ліку ўжываюцца без ц’: воз а, нос а.1
Форма 3 асобы мн. л.:
Насыпяць. Насыплюць. У форме заг. ладу.
Хай дагоняць, хай насыпяць солі на хвост (Алімпіяда,с.275).
Характэрнай рысай сярэднебеларускіх гаворак з’яўляюцца формы дзеясловаў І спражэння з ненаціскным канчаткам – аць: кажаць, сыпяць.2
Прылятуць. Прыляцяць.
Бяжы яшчэ на ферму – прылятуць даяркі: ідзі за матку, не ведаем што куды, ты ведаеш (Алімпіяда,с.505).
Прыметнікі.
Варонні. Варонін.
М
арфа пачала зачэсваць угару свае густыя яшчэ ў яе гады, чорныя, як варонне крыло, валасы...(Алімпіяда,с.323).
1.Блінава Э., Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн., 1980, С.98.
2 Тамсама. С.197.
Прыслоўі.
Горай. Горш.
Вечарам Андрэю зноў стала горай...(Мсціжы,с.131).
Лепі. Лепш(лепей) (СПЗБ,т.2).
Так вам будзе лепі (Алімпіяда,с.318).
Лепі – гэта форма вышэйшай ступені параўнання, утвораная суплетыўным шляхам: добра – лепі.1
Дзеепрыслоўі.
Сыпячы. Сыплючы.
Алімпіяда бачыла, як яно віхляе ў бакі, сыпячы з сябе пясок і сцёбаючы па вачах сонцам з вышараванай шыны (Алімпіяда,с.100).
Займеннік.
Тэй. Той.
Кіне гэту і пярэйдзе да тэй(жонкі) (Алімпіяда,с.476).
У некаторых гаворках паўночна-ўсходняга дыялекту, а таксама ў сярэднебеларускіх гаворках найбольш пашыраным з’яўляецца ўказальны займеннік той або яго варыянт тэй. Займеннік тэй ужываецца звычайна ў тых гаворках, дзе пашыраны формы прыметнікаў маладзей, круцей.2
1 Блінава Э., Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн.,1980 С. 110.
2.Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн. 1964. С.224.
Словаўтваральныя дыялектызмы.
Словаўтваральныя дыялектызмы (іх у рамане выяўлена каля 100) – гэта словы, у якіх корань супадае з коранем адпаведнага агульнаўжывальнага слова, але адрозніваюцца яны адной ці некалькімі марфемамі (прыстаўкамі, суфіксамі ці тым і другім адначасова ). Лексічнае значэнне іх супадае.
Назоўнікі.
Адранак, м. Ранішняя пасьба кароў (ТСБМ, т.1).
Бегала і на ферму і з фермы праз дзядзінец, і летам у адранкі і зімой у ацёлы. (Алімпіяда, с.6). Такой парой гоняць дамоў з адранку скаціну (Тартак, с.219). Трэба падаіць і выгнаць кароў на адранак (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с. 159).
Альшэвіна, ж. Алешына (СПЗБ, т.1).
Маяк астаўся ззаду, чорны на чыстым небе, як сухая альшэвіна на балоце (Алімпіяда, с.71).
Параўн.: алеха, алешка, вольха, альшына, альшэвіна (ЛАБНГ, т.1, карта 152).
Беражніца, ж., абл. Берагавіна, бераг (ТСБМ, т.1).
І Вілія, і Жоглаўка падмывалі пагор’е з двух бакоў, вылізваючы з-пад беражніц белае, чырвонае і сіняе – у розны колер – круглае і адпаліраванае некалі каменне – гальку.(Мсціжы, с.3).
Параўн.: беражніца – замёрзлая вада каля берага ракі, беражына – бераг (ЖНС).
Бярно, н. (бёрны мн.). Бервяно (ТСБМ, т.1).
Бярозавыя чуркі, сасновыя чурбаны і доўгія бёрны, адцягнутыя далей з-пад ног – паўязджалі ў зямлю (Алімпіяда, с.259). Яно /карыта/ было відаць з вёскі, абабітае ад лёду, як кавалак бярна (Мсціжы, с.5).
Параўн.: бервяно, бервянё, браўно (ЛАБНГ, т.1, карта 182).
Вываратка, ж. Выварацень, вывернутае бурай дрэва (СПЗБ, т.1).
Нагнутыя да зямлі асіны выварочваюцца з карэннем. Будзе сёлета вываратак (Мсціжы, с.133). Ля старой яловай вывараткі стаялі дзве нізенькія доўгія капы сіўцу (Чакай у далёкіх Грынях, с.48).
Параўн.: выварат, вывараць, вывараціна, вываратка, вываратня, вываратак (ЛАБНГ, т.1, карта 188).
Вылівень, м. Лівень.
Пасека шумела, як ад дажджу, калі сячэ вылівень (Алімпіяда, с. 435).
Дзеўчынёха, ж. Дзяўчына, дзяўчо.
Яна і цяпер тоненькая і худзенькая, як дзеўчынёха (Алімпіяда, с.13).Доктар выйшаў і адразу прывёў дзеўчынёху ў чорнай сукенцы і ў чырвонай крамнай хустцы (Мсціжы, с.120).
Параўн.: дзеўчынка, дзяўчонка, дзяўчук, дзяўчо, дзеўчаня, дзевачка (ЛАБНГ, т.3, карта 173).
Дзярняк, м. Дзёран (СПЗБ, т.2).
Біў вострымі цяжкімі капытамі канюшынішча, секучы дзярняк на кавалкі, як рыдлёўкай. (Алімпіяда, с.163).
Дзяцельніца, ж. Дзяцеліна. (канюшына). (СПЗБ, т.2).На мяжы ад самых варот аж да бульбы пажаўцела на сонцы густая дзяцельніца з круглымі ладнымі галоўкамі (Алімпіяда, с.8).
Параўн.:дзятліна, дзятлавіна, дзятлаўка, дзятліца, дзяцельнік, дзяцеляўнік, дзягцеліна (ЛАБНГ, т.1, карта 247).
Жвірак, м. Жвір, жоўты пясок (СПЗБ, т.2).
Ён доўга дыхаў з сябе, пасля, засіліўшы жменю слізкага, як проса, жвіраку, сыпануў ім з размаху па друзалках смалы – тушыў агонь (Найдорф, с.7).
Канюх, м. Каня (СПЗБ, т.2).
Не хацелася глядзець на канюхоў, што круціліся, здавалася, над самай галавой і прасілі піць (Лонва, с.170).
Параўн.: каня, канюх, кнігаўка, кніга, чаіца, кібіс (ЛАБНГ, т.1, карта 121).
Квяты, мн. Кветкі (СПЗБ, т.2).
Расхінаецца, калышачыся, лубін, дрыжаць на ім дробненька квяты, тады пачынае класціся на бакі – на адзін і на другі (Алімпіяда, с.49).
Параўн.: квятка, квят, кветка, цвет (ЛАБНГ, т.1, карта 228).
Крыжаватка, ж. Скрыжаванне дарог (СПЗБ, т.2).
На крыжаватцы ля дзвюх белых бяроз стаяў стары шэры каталіцкі крыж. (Алімпіяда, с.359). Пячное, доўгую вёску ў лесе на крыжаватцы дарог, можна абысці ля Рабога Калодзежа (Найдорф, с.8). Ля моста крыжаватка. Вуліцу тут перасякае дарога, што ад фермы вядзе на шашу. (Чакай у далёкіх Грынях, с.306).
Параўн.: крыжаванка, крыжавуха, крыжоўка, крыжоўніца, перакростак, ростанькі і інш. (ЛАБНГ, т.2, карта 85).
Курчаты, мн. Кураняты (СПЗБ, т.2).
Страшней за ўсё ў вёсцы для яго /шафёра/ былі каты і курчаты.(Алімпіяда, с.53) Глядзіць вас, курчатак. Кожнае курчо пад сваё крыло (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.157).
Параўн.: курчаняты, курчукі, курчаты, цыпляняты, цыплюкі, піскляты, пыляняты, цівяняты (ДАБМ, карта 296).
Лісцвянка, ж. Лістота.
Бадзёраць пастарэлы бульбоўнік, і ён бярэцца яшчэ расці, дрыжыць прыжоўклай лісцвянкай, але куды ўжо яму. (Чакай у далёкіх Грынях, с.65).
Лучка, ж. Лука, сенажаць ля рэчкі (СПЗБ, т.2).
Раку прарылі экскаватарамі напрамую ад Яськавага Балота да Дроздкі, засыпаўшы лучкі, прарылі да жоўтага пяску, насыпаўшы высокія берагі (Алімпіяда, с.29). Ганька кожную раніцу цэлае лета бегала з касой і пасцілкай за раку ў лучкі: да каровы пусціла яшчэ і цяліцу. (Мсціжы, с.183).
Параўн.: лучка, лука – паўвыспа, зробленая загібам ракі (Бялькевіч),лукі – луг пры сяле (Мат. мін.-мал.-ІІ).
Магнэс, м. Магніт.
На вечарынкі і на канцэрты я ўжо не хадок, а тут цягне. Як магнэсам. (Алімпіяда, с.127).
Маска, ж. Падмазка (СПЗБ, т.3).
Маску новую зрабіла, закруціўшы кавалак сала з кулак у белую анучу, устаюць і аладкі, і бліны самі, даткніся толькі нажом. (Найдорф, с.153).
Мачака, ж. Мачанка (СПЗБ, т.3).
Стаяў маленькі чорны саганок, у якім перш у нядзелю варылі мачаку (Найдорф, с.144).
![](https://s.studizba.com/z.php?f=/templates/si/i/noavatar.png&w=100&h=100&t=1"){kind=avatar}
