25500-1 (588099), страница 5
Текст из файла (страница 5)
Параўн.: у літаратурнай мове – сцябаць, біць, хвастаць.
Сярнічка, ж. Запалка (СПЗБ,т.5).
Сёння, калі яна, вярнуўшыся з фермы, нагнулася над зрубам, у вачах як хто чыркнуў сярнічкай па карабку – спружына выгнулася, засланяючы агнём свет (Алімпіяда, с.7). Ён падумаў, што ўсё будзе такім летам гарэць, як сярнічка: трава, лес, салома на стрэхах (Тартак, с.75).
Параўн.: сярнічка – запалка,сярчыкі – запалкі (Мат. мін-мал.-ІІІ, Бялькевіч), сярнікі мн., сярнічкі – запалкі (Сцяшковіч Мат.).
Тарнітка , ж. Жалезная бляшанка для збору смалы (Сцяшковіч).
Яна /смала/ і цяпер яшчэ ляжала там у тарнітках – можна знайсці ля пнёў – застыла, цвёрдая, што камень, і бліскучая, як шкло(Тартак, с.184). Перад самай вайной паявіліся тарніткі – варонкі з шыферу, ці што. (Мсціжы, с.210).
Тафялёўка, ж. Гарэлка, настоеная на таполевых пупышках.
Яны /пупышкі/ намоклі ў цёплай вадзе, што ў гарэлцы, і ад іх, як ад тафялёўкі, зрывала нос (Мсціжы, с.158).
Тофель, м. Таполя (СПЗБ, т.5).
Зашумеў нагнуты тофель ля вуліцы, трапечучы лісцем, заслала неба нізкімі хмарамі, і пайшоў снег (Алімпіяда, с.10). Стаялі ля варот, пазадзіралі ўверх галовы, недзе туды, за вёску, на Панкоў тофель (Тартак, с.159).
Траска, ж. Дранка (СПЗБ, т.5).
Сеначкі былі накрытыя траской – абрэзкамі, што асталіся ад хаты, вузкімі, сукаватымі (Мсціжы, с.13).
Параўн: траска – тоненькія дошчачкі для пакрыцця даху (Мат. мін.-мал.-ІІІ).
Трасочнік, м. Дрывотнік (СПЗБ, т.5).
Пахне дымам ад сасновай кары – падмялі, мусіць, на двары трасочнік і заняслі ўсё ў печ (Алімпіяда, с.338).
Параўн: трасочнік – дробныя трэскі, рознае смецце (СПЗБ, т.5), месца, дзе сохнуць трэскі (Сцяшковіч Мат.).
Трухліна, ж. Пацяруха, парахня (ТСБМ, т.5).
На скошаны дол пасыпалася жоўтая сухая трухліна, як пераспелая дзераза. (Чакай у далёкіх Грынях, с.49).
Туляг, м. Вялікае воблака, хмара (Варлыга).
За канцылярыяй, на Кур’янаўскіх Садах, вісеў вялікі, цяжкі, як сцірта саломы, жоўты туляг (Алімпіяда, с.60). Пасля яна падумала, што гэта туляжок вісіць над ім, цёмны, знізу малінавы, як само сонца. (Калістрыха, с.125).
Хабаль, м. Палюбоўнік, хахаль (СПЗБ, т.5).
Ты і цягнула, пакуль усё разам са сваім хабалём у магілу не зарыла (Алімпіяда, с.534).
Хвашчанка, ж. Мачалка з хвашчу, сухой травы і інш.(СПЗБ, т.5).
Падышла карова блізка, дыхнула ў твар цёплым сырадоем і лізнула шурпатым, як хвашчанка, языком па шчацэ (Алімпіяда, с.283).
Чашчавік, м. Абабак.(СПЗБ, т.5).
З-пад яго вылазяць белыя галоўкі чашчавікоў і чырванеюць раннія брусніцы (Лонва, с.67).
У гаворках для назвы абабка адзначаны найменні бабка, падабабак, падбярозавік, беразняк, казяк, чашчэвік, савяк (ЛАБНГ, т.1, карта283).
Шафарня, ж. Самаробная шафа, скрыня для захоўвання мукі і інш.(Абабурка).
Яна /Алімпіяда/ прайшла, адчыніла дзверы і кінула яго /ручнік/ на шафарню ў сенцы (Алімпіяда, с.44). Мех быў новы, з суравога палатна, дастала сёння з шафарні – трапіў пад рукі, - у ім толькі раз вазілі малоць, і цяпер з яго яшчэ церушылася мука (Тартак, с.4).
Шляк, м. Палоска тканіны іншага колеру або іншага ўзору (СПЗБ, т.5).
Дастаўшы, падала яму /Харбіну/ - новенькі, чысценькі, з выбеленага кужалю, доўгі рушнік з вышытымі шлякамі(Алімпіяда, с.430).
Шума, ж. Смецце (СПЗБ, т.5)
У раскапаную ля дарогі старую шырокую яму цяпер звозілі з вёскі шуму, трасочнік, сцягвалі з поля каменне (Мсціжы, с.207).
У розных рэгіёнах Беларусі смецце называецца словамі смяццё, шума, ляда, сур, сур е, мусар (ЛАБНГ, т.3, карта 126).
Шуметнік, м. Сметнік (СПЗБ, т.5).
Зарвала ёй /Выліне/ - падавілася, як сарока кавалачкам сала, глынуўшы яго разам з ніткай на шуметніку (Алімпіяда, с.550).
Шчавун, м. Дзікае шчаўе (СПЗБ, т.5).
Плота ад поля не відаць: ён схаваўся ў дзядах і шчавуне (Чакай у далёкіх Грынях, с.31).
Параўн.: шчавук, абл. (ТСБМ, т.5, ч.2), шчавель, шчавей, шчаўе, шчаўё, шчавух, шчавер (ЛАБНГ, т.1, карта 261).
Шыллё, н. Ігліца. (СПЗБ, т.5).
Адтуль тырчалі высунутыя кароткія ногі ў гумавых ботах з паналіпанымі да халяў мохам, шыллём, жоўтым бярозавым лісцем (Алімпіяда, с.218). Ад жару высахла зямля і побач бралася агнём – тлела - леташняе чорнае шыллё, кара і белыя пянькі сіўцу (Мсціжы, с.40).
Шыльнік, м.Ігліца (СПЗБ, т.5).
За плечы пасыпаўся халодны калючы шыльнік, бы хто ўгары страсянуў елкі (Чакай у далёкіх Грынях, с.72).
Параўн.:шыгільня н. – хваёвыя шпількі ў лесе (Бялькевіч), шыльнік – іголкі хвоі, елкі (Сцяшковіч Мат.).
Як паказвае прааналізаваны матэрыял, дыялектызмы-назоўнікі абазначаюць назвы прадметаў хатняга ўжытку, будынкаў, сельскагаспадарчых прылад, вопраткі, птушак, рыб і насякомых, раслін.
Сярод лексічных дыялектызмаў-назоўнікаў вылучаецца падгрупа эмацыйна-экспрэсіўных дыялектызмаў. Пры іх дапамозе перадаюцца розныя адценні – іроніі, гумару, ласкальнасці, неадабрэння, асуджэння, фамільярнасці і інш. Выяўленыя эмацыйна-экспрэсіўныя дыялектызмы-назоўнікі характарызуюць асобу чалавека, яго знешні выгляд, характар, паводзіны, дзеянні. Параўн:
Дурніло, м. і ж., зневаж.(пра чалавека).(ТСБМ, т.2).
Якія свечы,. дурніло ты (Алімпіяда,с.263).
Лабідуда,м. і ж.,экспрэс., зневаж..(пра чалавека) (ТСБМ.т.3.).
Паваляка,м. і ж., экспрэс., зневаж (ТСБМ,т.4.).
Віня быў за яе маладзіцай, вясковы шыракаплечы лабідуда і паваляка (Алімпіяда.с.174.).
Неўздаляка. м.і ж. Пра слабага, нездаровага чалавека.
Можа, які наш вясковы неўздаляка прачнецца...(Алімпіяда,с.268.).
Шмэндрык,м.,зневаж. Пра непрыгляднага чалавека (ТСБМ,т.5.).
Але ці пайшла б яна тады пасля вайны за такога шмэндрыка, як я? (Алімпіяда,с.105.).
У “Тлумачальным слоўніку беларускай мовы” амаль усе яны падаюцца з паметамі “зневажальнае”, “экспрэсіўнае”.
Прыметнікі і дзеепрыметнікі.
Аромы,прым. Які прызначаецца для арання.
За імі, адварочваючы галаву ад ветру, аромыя быкі, ішлі рыкаючы (Алімпіяда,с.337).
Выцмуглы,прым. Вялікі (СПЗБ,т.1)
Цёмныя валасы ў яго(Ратнікава) рассыпаліся на рад, абляпіўшы доўгі чырвоны ад гарачыні і мокры ад поту твар, і ад гэтага занадта доўгім здаваўся яго і так выцмуглы нос (Алімпіяда,с.20).
Здрабежаны,прым.Здратаваны (Варлыга).
Заглушыў(Фірага) матор і, калі вываліўся з кабіны на здрабежаны выгаралы падарожнік ля варот на вуліцы, пачуў, што ўсюды надта ціха (Алімпіяда,с.212.).
Кунаты,прым. Галінасты (СПЗБ,т.2).
І чырвоныя юргіні, вялікія, кунатыя, уткнутыя ля выцяжной трубы (Алімпіяда,с.177).
Намазгляваты,прым. Настылы (Сцяшковіч).
Лучына яшчэ не высахла,упарылася толькі за комінам, куды маці паклала яе раніцай сушыць, нашчапаўшы з сырых намазгляватых брускоў (Тартак,с.206.).
Насклелы,дзеепрым. Настылы (Сцяшковіч).
Холадна ў галёнкі, і жывёла ледзьве ступае нагамі, насклелымі і здранцвелымі (Агні,с.67.).
Недалугі,прым. Слабы, хваравіты (СПЗБ,т.3.).
Недалугі ён, мусіць, яго ніхто з хлапцоў ніколі не хоча запрагаць, хапаюць лепшых. (Лонва,с.58.).
Параўн. у літаратурнай мове: недалужны, недалуга (ТСБМ,т.3).
Падцыглясты,прым. Тонкі, худы (Сцяшковіч).
Зіма не любіла іх, гнала, як падцыглястых галодных ваўкоў (Чакай у далёкіх Грынях, с.205).
Пакрэплы,дзеепрым. Здранцвелы ад холаду (СПЗБ,т.3).
Яны(Алімпіяда і Ротнікаў), стоячы на каленях на саломе ля самай кабіны, дзяржалі адно аднаго за чырвоныя, пакрэплыя на ветры рукі – грэліся (Алімпіяда,с.74.).
Перапялёсты,прым. Пярэсты (СПЗБ,т.3).
Уперадзе, там, дзе знікла з вачэй перапялёстая стада скаціны, на полі навіс пыл і туман (Алімпіяда,с.500).
Праштабнаваны,дзеепрым. Прашыты (ТСБМ,т.4).
Новыя чорныя картовыя штаны, праштабнаваныя на калошынах яркай жоўтай ніткай, задзёрліся на лытках (Алімпіяда,с.151).
Разбалабошаны,дзеепрым. Разбіты, растаптаны.
Пасля ўсё сціхла, чуваць было толькі, як сцякае з разбалабошанага капытамі берага вада назад у лагчыну (Алімпіяда.с.224).
Разгоены,прым. Раскіданы (СПЗБ,т.4).
На ферме ля Маліны ляжацьна разгоенай саломе двое цялятак – рыжанькія, як і сама Маліна (Алімпіяда,с.335). Прыехаўшы на двор, яна(Наста) загнала Буланчыка ў хлеў, кінула нераспрэжанага і пазаносіла на руках у хату дзяцей – паклала на ложак на разгоеную салому (Тартак,с.7).
Ралаты,прым. Вілаваты, разгалісты (СПЗБ,т.4.).
Можа яны даставалі яе сваім ралатым, як сохі, карэннем глыбока з-пад пяску і гліны? (Мсціжы,с.3).
Параўн.: ралаваты, ралісты. Які складаецца з некалькіх разгалінаванняў (ТСБМ,т.4.).
Рымзаты,прым. Брудны, падраны (СПЗБ,т.4.).
Грасыльда ўстала, рассунула трэскай галавешкі, узяла са сталюгі чорную рымзатую анучу, падняла гаршчок і паставіла яго на вуголле (Лонва,с.50).
Ценкі,прым. Нязначны ў аб’ёме, невялікі, тонкі (СПЗБ,т.5).
Царук дастаў з доўгай чорнай бліскучай пачачкі цыгарэту. уціснуў яе бліскучым канцом у рот і стаў мацаць сябе за грудзі – за плоскія кішэні, ловячы пальцамі ценкія белыя металічныя гузікі (Алімпіяда,с.25). На другім баку вуліцы ля дубоў стаялі на зямлі два ценкія і доўгія чорныя кулямёты, настаўленыя на людзей (Тартак,с.9.).
Параўн.: ценкі. Худы, тонкі.(Сцяшковіч);ценькі. Слабы,тонкі.(Мат. мін.-мал.).
Хадацкі,прым. Пешаходны (СПЗБ,т.5).
Яны(алені) саплі, бегучы трушком з хадацкай дарогі (Алені,с.15).
Параўн.: хадок,м. Чалавек, які хутка ходзіць (Янкоўскі).
Ялкі,прым. Прагорклы (СПЗБ,т.2.).
Ягады яшчэ ялкія: не выспелі (Алені,с.25.).
Параўн.: ялкавы. Трохі ёлкі (ТСБМ,т.5.);ёлкій.Прагорклы (Бялькевіч); ёлкі(Сцяшковіч Мат.).
Дзеясловы
Гэту групу лексічных дыялектызмаў складаюць дзеясловы, што абазначаюць назвы фізічных дзеянняў і працэсаў (сіляць, стрэпаць, перажаргаць, распліхваць і інш.), назвы аднакратнага дзеяння (вышмыкнуць, пліхнуць, хіцнуць), назвы шматкратнага і працяглага дзеяння (шваргатаць, дапаганяць, вышчалукваць), назвы пачатку дзеяння (зашваргатаць, застрэпаць), назвы стану (блузніць, маніцца, намэнчыцца, сцюцюрыцца) і інш.
Адхаладзіць, зак. перан. Пабіць, адлупцаваць чым-небудзь.
Каб чуць – адхаладзіла б качарэжнікам (Агні, с.110).
У гаворках з гэтым значэннем ужываюцца лексемы атсцібаць, атхлістаць, аддубасіць, атвудзіць і інш.1
Ажаргаць, зак. Сесці на што-небудзь, як на каня (СПЗБ, т.1).
Папярэднія ехалі на веласіпедах. сядзелі на іх што на плоце, ажаргаўшы жэрдзе (Тартак, с.199). Дай ты вады схадзіць у хату напіцца. Адразу ажаргаў..(Мсціжы, с.198).
Параўн.: ажыргаць – асядлаць (Сцяшковіч Мат.).
Аскупець, зак. Стаць вельмі скупым.
Дык ты ж аскупеў, братка, пад старасць (Алімпіяда, с. 490).
Злазь пад века рукой, ашчупаеш. (Алімпіяда, с.98).
Блузніць, незак. Трызніць (СПЗБ, т.1).
А што гэта твой падрукаянт не па-наську блузніць? (Алімпіяда, с.386).
Параўн.: блюзніць – гаварыць непрыстойныя словы (Бялькевіч).
Выёрзваць, незак. Выціраць.
І сядзенне ўкінь у машыну, а то з нагамі на яго ўзаб’ешся, а я тады буду выёрзваць гразь (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.179).
У творах зафіксаваны яшчэ дзеяслоў выерзаць са значэннем вытаптаць.
Частакол у гародчык быў паабрываны, і дзеці з усёй вёскі выерзалі дзве градкі (Тамсама, с.161).
Вытарабаніць, зак. Выцягнуць.
Петражыцкі зрэзаўся: прычэп стаяў цэлы тыдзень пасля, як вытарабанілі яго з ракі (Агні, с.86).
Выцыўкаць, зак. Выжыць з цяжкасцю.
Каб сказалі, што той, другі, лётчык жывы, я паверыла б адразу, а той не выцыўкаў (Алімпіяда, с.600).
1 Крыўко М.Н. З экспрэсіўнай дзеяслоўнай лексікі // Народная лексіка, Мн. 1977. С.212.
![](https://s.studizba.com/z.php?f=/templates/si/i/noavatar.png&w=100&h=100&t=1"){kind=avatar}
