25500-1 (588099), страница 4
Текст из файла (страница 4)
Мілта змолатая ў мяшку стаяла ў куфры (Найдорф,с.97.).
Параўн.: мільта – страва з аўсянай мукі (Мат. мін.-мал., II)
Мялянне, н. Кастрыца (СПЗБ,т.3).
За акном ядраная зара на ўсходзе і на падаконніку на мяленні скача сінюк (Алімпіяда,с.353.).
Наберткі , набераткі, мн. Раменная частка вупражы (СПЗБ,т.3.).
Каням абцягвалі наберткамі, падкладаючы іх пад хвасты, і пасля, трымаючы ў руках дугі, запіхалі коней задам у доўгія бярозавыя аглоблі (Мсціжы,с.24.).
Аб’інеў конь, стаў зусім белы, аб’інелі дуга і набераткі (Тартак,с.137.).
Параўнай у літаратурнай мове: набедрыкі, набэдрыкі, набадры (ТСБМ,т.3.).
У гаворках з гэтым значэннем зафіксаваны лексемы намэдрыкі, шлеі, падгузы, паўторы (ЛАБНГ, т.2, карта 327).
Надзежнік,м. Кавалак палатна, якім накрывалі дзяжу (СПЗБ,т.3.).
Падай, сусед, надзежнік з лаўкі – сказала Алімпіада (Алімпіяда,с.94.). Белыя ад гліны сцены , на стале белы надзежнік, і на яго насыпана вараная бульба (Тартак,с.132).
Нажутка, ж. Кароткае верхняе жаночае адзенне, жакет з рукавамі (Абабурка).
У чорнай шыбіне ўбачыла (Алімпіяда) свае апушчаныя рукі і нажутку – светлай плямай (Алімпіяда,с.8.). На частаколе ля хлеўчыка вісіць, зачапіўшыся, Верчына старая байкавая нажутка (Мсціжы,с.101.). Яна (Наста) нагнулася да яго – ён схапіў яе за нажутку, за рукавы ля лакцей,і пацалаваў у шчаку (Тартак,с.8.).
Слова нажутка сустракаецца амаль у кожным творы Пташнікава. Гэта слова, як лічыць Абабурка М.В., прыйшло ў беларускую мову з польскай: nazutka “адзенне жанчыны” і “накідка”1 У творах Пташнікава яно ўжываецца і ў значэнні “верхняе жаночае адзенне” і ў значэнні “кофта, блузка”.
Павалаканец, м. Кароткі кажух, пацягнуты зверху сукном (СПЗБ, т.3).
Маці ў расшпіленым павалаканцы прабегла ззаду да варот .(Алімпіяда, с.456). Свісталі на ветры голыя дубцы ў бярэзніку, хвасталі па твары, дзерлі павалаканец (Чакай у далёкіх Грынях, с.148).
Побач з назвай павалаканец у творах І.Пташнікава ўжываецца варыянт павалакан: Мае папіросы недзе ў павалакане (Мсціжы, с.49).
Параўн.: павалочка, ж.Кажух, пакрыты сукном, шуба (Бялькевіч), павалочка ж. Паўшубак, пацягнуты сукном (Сцяшковіч), павалаканы. Абшыты тканінай (Мат. мін-мал.).
1 Абабурка М.В. Стылістычна абмежаваныя словы ў мове беларускай мастацкай літаратуры. Мн., 1981. С.84.
Падплятанка, ж. Спіца для падплятання лапцей. (СПЗБ, т.3).
І зубы вялікія і шырокія, як касцяныя падплятанкі, якімі ў вайну падпляталі лазовыя лапці (Лонва, с.62).
Падрукаянт, м. Таварыш, сябрук, прыслужнік (Варлыга).
А што гэта твой падрукаянт не па-наську блузніць?(Алімпіяда, с.385).
Падчачурка, ж. Дзяўчына-падлетак (Варлыга).
Гадоў шаснаццаць яна ўжо мела, але на від была яшчэ зусім падчачурка (Алімпіяда, с.398).
Паземачнік, м.Сунічнік (СПЗБ, т.4).
Пад ногі лучалі адсечаныя асколкамі яловыя лапкі і павыдзіраны з зямлі з мохам зялёны пазёмачнік з паружавелымі ягадамі (Найдорф, с.23).
Пал, м. Высокая тэмпература, гарачка (ТСБМ, т.3).
Падумаў, што ў Тані, мусіць, пал – гарачая галава (Тартак, с.128).
Параўн.: пал. Тэмпература (Мат. мін-мал., III).
Паперадоўка, ж. Вяроўка, прымацаваная спераду воза, якой уціскаюць сена, салому (СПЗБ, т.3).
Воз высокі і вузкі, калышацца пад нагамі, калі падыходзіш пад перад, каб зачапіць, падняўшы ўгару на руках, парубень за паперадоўку, - гэта не жыта, што расцягнуў на ўсе снапы воз і стой, як на стозе (Найдорф, с.62).
Як варыянт І.Пташнікаў ужывае лексему паперадня:
Пачакай, не едзь, зачаплю паперадню. (Чакай у далёкіх Грынях).
Парубень, м. Рубель (жэрдка для ўціскання саломы, сена ) (ТСБМ,т.4).
Стаіць на каленях, ажаргаўшы парубень (Алімпіяда, с.112). Здаецца, што на загуменні абярнуўся воз са снапамі і прыдавіў Юрку парубнем. (Лонва, с.106). Збегай за парубнём, я яго ля першай капы да альшэвіны быў прыхінуў (Чакай у далёкіх Грынях , с.54).
Параўн.:рубэль, м. Прылада для ўціскання сена ці саломы (ДСБ), парубень, м.Рубель.(Сцяшковіч), рубель, м. Рубель (Бялькевіч,Янкоўскі-І),рубель, м.Тоўстая рухомая жардзіна, на якой стаяць, крыючы страху саломай. (ТС-4).
Паспешка, ж. Бульба-скараспелка (СПЗБ, т.3).
Верка падкопвала паспешку раней усіх у вёсцы – яшчэ не пачыналі жаць (Мсціжы, с.254).
Параўн.: паспешка, ж. Сорт ранняй бульбы (Сцяшковіч Мат.).
Паўцагелак, м. Палавіна цагліны (СПЗБ, т.3).
Саскочыўшы, ён поўзаў па гары, мацаючы мокры мох і пясок, пакуль ля самага коміна не лучыў пад калена паўцагелак (Мсціжы, с.15).
Параўн.: паўцагелак, м. Палавіна цагліны (Сцяшковіч).
Пахарон, м. Пахаванне (СПЗБ,т.3).
Я сягоння на пахароне была (Алімпіяда, с.524).
Плечавень, м. Плячысты чалавек.
Выставіўшы ўперад руку – высокі, у два метры росту, плечавень, - ён /сяржант/ махаў і махаў ёю, як лапатай на таку (Алімпіяда, с.21).
Пляйстра, ж. Слой мышачнай тканкі; пляма (СПЗБ,т.4.).
◊ Пляйстрамі пайсці – аддзяляцца слаямі (СПЗБ,т.4.).
З загарэлымі чорнымі рукамі – на іх ля плеч уставала белымі пляйстрамі скалелая шкура (Алімпіяда,с.22.). У вочы кідалася рунь жоўтымі пляйстрамі: сапрэла жыта ў гразі пад снегам (Мсціжы,с.65.) Было відаць, калі ўгледзішся, як мітусіцца снег, пляйстрамі, бы хто павесіў сушыць на мароз бялізну (Агні,с.92.).
Параўнай: пляйстрачка.ж. – Пласт, слой (Мат.мін.-мал.).
Полачка,ж. Пялёнка (СПЗБ,т.4.).
Яна (Алімпіяда) спусцілася з горкі і ішла, прыхінуўшы рукі да грудзей, дзе грукала сэрца – як усё роўна нясла перад сабой маленькую Таню, закручаную ў полачкі (Алімпіяда,с.561.).
Праварына,ж. Стойла,перагародка ў хляве (СПЗБ,т.4).
Спачатку летам – добра было спаць у мяккім сене пад падстрэшнікам ля канюшні, слухаць, як стогнуць у праварынах коні ( Алімпіяда,с.452.). Андрэй, вярнуўшыся, пабег ім (коням) наперад цераз канюшню – папрасаджваюцца ў праварынах, здурнеўшы (Мсціжы,с.22.).
Параўн.:праварына,ж. Павець,падпаветка (Сцяшковіч, Мат.); адлегласць паміж дрэвамі ў садзе (Сцяшковіч); прыбудова (Мат. мін.-мал.); стайня, вялікі хлеў; засаўка, завала (у стайні, хлеве) (Янкоўскі).
Працівенька, ж. Ток (СПЗБ,т.4).
Конь стаяў з прыходу, на працівеньцы, ціха гломзаючы з саней сена (Агні,с.108.).
Пролабка. ж. Палонка (СПЗБ,т.4.).
Харбін, памеціўшы пролабку, махае тапаром з-за вуха, аж іскры пырскаюць разам з лёдам (Алімпіяда,с.337.). Зімой, у вялікія маразы, трэба было прасякаць у бродзе пролабку і наліваць у карыта вады (Мсціжы,с.22.).
Параўн. у ТСБМ: проламка,разм. – палонка.
Прушчына, ж. Прасціннае палатно (СПЗБ,т.4.).
На стале пад самай лямпай ляжала белая крамная прушчына і блішчала швейная машынка (Тартак,с.216.).
Прэнзлі, мн. Махры (СПЗБ,т.4.).
Дзяўчаты ў хустках, акручаных канцамі ля шыі і перакінутых прэнзлямі на грудзі (Алімпіяда,с.75.).
Пэйчык, м. Бізун (Рус.-ням. сл.).
І пілотка на галаве чорная, і конь пад ім чорны, і ладны пэйчык у руцэ (Алімпіяда,с.394).
Пяколак, м. Цёплае месца на печы, куды лазяць грэцца (ТСБМ,т.4.).
Сядзела (Галіна) на ўслончыку ля печы, там, дзе лазяць на пяколак (Чакай у далёкіх Грынях,с.137).
Параўн.:пяколак,м. Прыпечак.(Янкова);пяколка,ж. Месца пад печкаю, дзе кладуць запалкі (Бялькевіч); пяколак,м. Комінак (Сцяшковіч Мат.).
Рабінка,ж. Спірэя (СПЗБ,т.4.).
У лучках ля ракі ўжо вялікая трава – сінюха і рабінка – хоць касі (Найдорф,с.14.).
Рагалы,мн. Пацёкі поту (СПЗБ,т.4).
Пот разліўся з ямак па шчацэ і пацёк рагаламі на стол (Алімпіяда,с.200).
Рагачы, мн. Звязаныя разам тры драўляныя палкі (СПЗБ,т.4).
Ногі ў яго, здавалася, былі надта ценкія і высокія – падскокваў ён на іх, як усё роўна на якіх рагачах (Алімпіяда,с.49.).
Параўн.:рагач, м. Вілы з двума рагамі (Сцяшковіч Мат.); частка сахі, яе аснова,сама саха (Янкоўскі); дышаль (Янкова); керагаз (Мат.мін.-мал.).
Рудзік, м. Шчаўе лугавое (СПЗБ,т.4.).
Пачаў расці рудзік, дурнап’ян і ўсякая калючая гавыла (Алімпіяда,с.9.). На папары парос высокі рудзік – цвіў рыжым цветам (Найдорф,с.82.).
Саганок,м. Чыгунок (СПЗБ,т.4.).
Пасярод агню стаяў маленькі чорны саганок, у якім перш варылі мачаку, кіпеў, і было відаць, як бурэла бульба – бралася прыгаркамі (Найдорф,с.144.). У адной руцэ ў яе (Веркі) вядро з малаком - знаць зверху на вядры белыя пырскі, у другой – саганок (Тартак,с.109).
У гаворках для назвы гэтай пасудзіны існуюць лексемы саган, казан, цаган, чаган, чавун, чыгун, кацялок (ЛАБНГ, т.4).
Святок,м. Світанне (СПЗБ,т.5).
Назаўтра, чуць святок, Андрэй пабег у вёску, каб паехаць па доктара (Алені,с.42.) Ускруціўшыся чуць святок, яна (Кланя) зноў бралася за ўчарашнюю работу (Найдорф,с.188.).
Семнастоўка, ж. Семнаццацігадовая дзяўчына (Абабурка.).
І ты не семнастовачка, і я...(Алімпіяда,с.253.).
Параўн.:семнаццатка (Абабурка); П. Сцяцко падае гэта слова са значэннямі: маладая дзяўчына(17 гадоў); немаладая дзяўчына. якая надта маладзіцца.
Сіпак, м. Зямля сівага колеру (СПЗБ,т.4).
Сіментал (бык) перабіраў і перабіраў заднімі нагамі, адкідаючы з-пад сябе свежы сіпак і дробнае каменне (Алімпіяда.с.163).
Скаба. ж. Рабрына (ТСБМ,т.5,ч.1).
Пад бок лучыў парубень, цвёрды, слізкі – чуваць рукой, - і ад яго баляць скабы (Тартак,с.130). Паламаны скабы і крануты лёгкія (Мсціжы,с.100).
Параўн.:скаба, ж. Рабро (СПЗБ,т.4.); скабкі, мн. Пасечаныя рэбры парсюка (Мат. мін.-мал.).
Смычка, ж. Падвей(трава).(СПЗБ,т.5)
Конь, нагінаючыся да зямлі, стаў скубці ў выбоінах сухую смычку: быў галодны.(Тартак, с.76) На ім ля прабоя вісеў жмук сена – леташняя сухая смычка.(Найдорф,с.169)
Спіжарня,ж. Каморка.(СПЗБ,т.4)
Заклёпачкі буду ставіць, пакуль не звязуць к чортавай матары маю гэту спіжарэньку...(Мсціжы, с.266)
Спрага, ж. Праход у агарожы.(Абабурка).
У спрагу ў цемнаце яны не лучылі – пералезлі па гурбе зверху цераз плот і ледзь патрапілі ў вароты (Алімпіяда,с.336). Маці дала ім па ручніку, і яны, пералезшы ў спрагу ля хаты, пайшлі мяжой ля плота да ракі (Найдорф,с.45.). Верка пазносіла жэрдзе ад спрагі на мяжу ў гарод (Тартак,с.191).
Струшанка. ж. Трасянка (з сена і саломы) (Абабурка).
Бярэш у рукі рагатыя, на два зубы, лясковыя вілкі, трасеш сена з саломай – робіш струшанку – і носіш яе ахапкамі каровам...(Алімпіяда,с.352).
Параўн.: струшанка – трасянка, салома, змешаная з сенам (Бялькевіч).
Сутонне, н. Змярканне (СПЗБ, т.5).
Брэша сабака, крычаць на сутонні пастухі, галёкаюць на ўсё горла, як і сто, як і дзвесце гадоў назад у гэтым лясным краі (Лонва, с.18).
Параўн.: сутонак – змярканне (Сцяшковіч Мат.).
Сцябачка, ж. Мянташка (СПЗБ, т.5).
Косы віселі на ключы: на адной была яшчэ сцябачка, забыліся зняць, яна стукала па касільне ля пальца, і ад таго глуха звінела ўгары каса. (Мсціжы, с.16).
![](https://s.studizba.com/z.php?f=/templates/si/i/noavatar.png&w=100&h=100&t=1"){kind=avatar}
