43154 (687300), страница 2

Просмтор этого файла доступен только зарегистрированным пользователям. Но у нас супер быстрая регистрация: достаточно только электронной почты!

Текст из файла (страница 2)

Не зафіксаваны ў рускай і беларускай мовах фразеалагізмы з кампанентамі метэаралагічнага характару: іней, лёд.

Сярод тэматычных груп фразеалагізмаў з метэаралагічным кампанентам вылучаюцца таксама тыя, што ўтрымліваюць лексемы тэмпературнага характару: горача, халодна, спякотна. Намі зафіксавана 21 адзінка фразем з адзначаным кампанентам (на базе рускай і беларускай фразеалогіі):

Ні горача ні халодна (ни холодно ни жарко), повеяло холодком, усыпаць гарачых, па гарачых слядах (по горячим следам), папасціся пад гарачую руку, пад гарачую руку, астудзіць гарачую галаву, гарачая галава, пароць гарачку, як уюн на гарачай патэльні, як халодны самавар, халодная вайна (холодная война), кідае ў халодны пот, з халадком, у гарачай вадзе купаны, куй железо, пока горячо, на гарачым (злавіць), як на гарачым вуголлі, небу горача было, жар костей не ломит, заячий холодок.

Для польскай фразеалагічнай сістэмы характэрна ўжыванне лексемы wiatr:

- Szukaj wiatru w polu

- (patrzec) skad wiatr wieje

- miec wiatr w glowie

- (mowic) na wiatr

У польскай мове (у адрозненні ад беларускай) даволі часта сустракаюцца фразеалагізмы, што ўтрымліваюць у сваім складзе лексему "лёд":

- lody ruszyly

- przelamac pierwsze lody

- jak lodu

Калi гаварыць пра тое, якім чынам зазначаныя фразеалагізмы размеркаваны ў залежнасці ад таго, у якой мове яны сустракаюцца, то трэба адзначыць, што 14 фразем (што складае 67% ад агульнай колькасці ў групе) выкарыстоўваюцца выключна ў беларускай мове. Яшчэ 3 фразеалагізмы – двухмоўныя. Акрамя гэтага, былі зафіксаваны 4 фраземы, якія ўжываюцца толькі ў рускай мове. Яшчэ 9 польскіх фразем не знайшлі адпаведнікаў у рускай і беларускай мовах.

Пры збіранні матэрыялу звярталася ўвага на фразеалагізмы, што маюць у сваім складзе кампаненты, якія непасрэдна называюць тэрміны метэаралагічнага характару: пагода, надвор’е.

Такіх фразеалагізмаў зафіксавана 5 адзінак: чакаць з мора пагоды, ні пры якой пагодзе, за пагодай (выбірацца), рабіць пагоду, за добрае надвор’е.

Трэба адзначыць, што ўсе названыя ў дадзенай групе фразеалагізмы зафіксваваны на базе слоўнікаў беларускай мовы.

2.2 Паходжанне фразеалагізмаў з метэаралагічным кампанентам

Сабраны на аснове фразеалагічных слоўнікаў матэрыял сведчыць пра тое, што толькі невялікая колькасць фразем (5) – падобныя па гучанні і значэнні для трох моў:

Даваць перуноў – метать громы и молнии –miotac gromy (pioruny);

Як у полі вецер – как ветер в поле – jako wiatr w polu = легкадумны, пусты, ветраны;

Адкуль вецер дзьме – какой ветер дует –(wiedziec) skad wiatr wieje – ведаць на каго, або на што трэба арыентавацца ва ўчынках.

На вецер – на ветер – na wiatr – рабіць што-небудзь дарэмна, упустую, безвынікова;

Кідаць на вецер – бросать на ветер – rzucac pieniadze na wiatr – дарэмна траціць, няшчадна расходаваць.

Зафіксаваны фразеалагізмы (12 адзінак) з метэаралагічным кампанентам, якія ўжываюцца і ў рускай, і ў беларускай мовах. Значэнне большасці з адзначаных фразем супадае ў дзвюх мовах:

Лаві вецер у полі (ищи ветра в поле) – немагчымасць вярнуць назад, знайсці каго, што-небудзь; кідаць на вецер (бросать на ветер) – дарэмна траціць, няшчадна расходаваць; на вецер (на ветер) – дарэмна, упустую, безвынікова; мароз па скуры прабягае (мороз по коже) – у каго-небудзь узнікае непрыемнае адчуванне ад раптоўнага страху, хвалявання; ні горача ні холадна (ни холодно ни жарко) – што-небудзь зусім абыякава, ніколькі не хвалюе; халодная вайна (холодная война) – непрыязныя, варожыя адносіны паміж кім-небудзь; па гарачых слядах (по горячим следам) – адразу ж, непасрэдна пасля якой-небудзь падзеі; пасля дожджычку ў чацвер (после дождичка в четверг) – невядома калі, ніколі; залаты дождж (золотой дождь) – вялікія сумы, прыбытак.

Сустракаюцца фразеалагізмы, значэнні якіх у двух мовах разыходзяцца. Так, напрыклад, у беларускай мове фразеалагічная адзінка адкуль (куды) вецер дзьме мае значэнне ведаць, на каго, або на што трэба арыентавацца ва ўчынках. У рускай жа мове фразеалагізм, які мае амаль такі ж кампанентны склад – какой ветер дует мае значэнне как идут события.

Розняцца таксама значэнні фразеалагізма як у полі вецер (как ветер в поле). Так, рускі варыянт гэтага фразеалагізма мае значэнне совершенно один, без близких, у беларускім жа варыянце такі ж па кампанентным складзе фразеалагізм мае значэнне легкадумны, пусты, ветраны.

Зафіксаваны фразеалагізм, які ў беларускай мове з’яўляецца мнагазнычным, а ў рускай ён адназначны. Такім чынам названы фразеалагізм супадае ў дзвюх мовах толькі ў адным са значэнняў: як у тумане – 1. Не зусім выразна, цьмяна; 2. Ужываецца пры дзейніку са значэннем асобы: у стане глыбокай задуменнасці. У той жа час у рускай мове назіраем: как в тумане – смутно (слышать, видеть).

Зафіксаваны 22 адзінкі фразеалагізмаў, якія ўжываюцца выключна ў рускай мове. Так, можна дадзены факт праілюстраваць наступнымі прыкладамі, фіксуючы таксама значэнні:

• Куй железо пока горячо – торопись выполнить какое-либо дело, осуществить задуманное, пока есть благоприятные условия;

• Заячий холодок – название некоторых видов кустистых растений;

• Жар костей не ломит – избыток тепла не вредит человеку;

• Повеяло холодком – о состоянии равнодушия, отчужденности;

• Как с облаков – о внезапном, неожиданном появлении;

• Тучи сгущаются над головой – угрожает опасность;

• На взвей ветер – не вдумываясь в сущность дела, легкомысленно;

• Иной ветер подул – изменились обстоятельства, настроения;

• Ветер свистит в ушах – о быстром беге, езде;

• Ветер в голове – о легкомысленном, пустом человеке;

• С ветерком – быстро;

• Попутного ветра – пожелание удачи;

• С попутным ветерком – при первом удобном случае;

• С ветра – пришлый, чужой;

• До ветру- для оправления естественных потребностей;

• Не с ветру – не напрасно;

• Звёздный дождь – (спец.) – обильное падение метеоритов;

• Свинцовый дождь – о выпущенных из ружья дроби, картечи;

• Метать громы и молнии – выражать негодование, гнев, обрушиваться на кого-либо с упреками, обвинениями;

• Гроза собирается – кому-либо угрожает опасность,беда, неприятность;

• Грянет гром – случится, последует тяжелое наказание, что-либо произойдет;

• Как гром среди ясного неба – 1. О неожиданном, внезапном происшествии, известии, внезапно случившейся беде; 2. Совершенно неожиданно появиться.

Можна зрабіць вывад пра тое, што большасць фразеалагізмаў, характэрных толькі для рускай мовы звязана з кампанентам вецер, а таксама навальніца (гром). У параўнанні: фразеалагізмы з названымі лексемамі амаль не зафіксаваны ў беларускай мове.

Што да ўласнабеларускіх фразеалагізмаў з кампанентамі метэаралагічнага характару, то іх зафіксавана 35. Мэтазгодным лічым прывесці прыклады беларускамоўных фразеалагізмаў з адзначанымі вышэй асаблівасцямі разам са значэннямі:

• Напускаць туману – уносіць няпэўнасць у якую-небудзь справу, заблытваць каго-небудзь;

• Туманіць галаву – уводзіць у зман, падманваць каго-небудзь;

• Туманіць вочы – знарок уводзіць у зман;

• Снегу леташняга не дапросішся – хто-небудзь страшэнна скупы;

• Як снег на галаву – зусім нечакана, раптоўны ход, візіт, навіна;

• Як грыбы пасля дажджу – вельмі хутка, у вялікай колькасці;

• Додждж за карак не лье – няма прычын спяшацца;

• Куды вецер дзьме – няма цвёрдых перакананняў, прынцыпаў;

• Вецер гуляе ў кішэнях – у каго-небудзь няма грошай;

• Вятры яго ведаюць – невядома;

• Вецер нясе – ужываецца ў пытальным склоне – куды хто-небудзь ідзе;’

• На сямі вятрах – 1. Адзінока; 2. На адкрытай, нічым не заслоненай мясцовасці; 3. Па нічым не заслоненай прасторы;

• Які вецер загнаў – як, пры якіх абставінах аказаўся хто-небудзь дзе-небудзь;

• Вецер у спіну- 1. Пажаданне шчаслівай дарогі; 2. Пажаданне пазбавіцца ад каго-небудзь;

• Макавай расінкі ў роце не было – хто-небудзь нічога не еў;

• Раса вочы выядае – хто-небудзь нешчаслівы, жыве ў горы, нядолі;

• Усыпаць гарачых – сурова правучыць каго-небудзь, жорстка расправіцца з кім-небудзь;

• Папасціся пад гарачую руку – у хвіліну злосці, раздражнення, у самы непрыдатны момант;

• Пад гарачую руку – у стане ўсхваляванасці, раздражнення, запальчывасці;

• Астудзіць гарачую галаву – угаманіць, суцішыць каго-небудзь залішне нястрыманага, запальчывага, неразважлівага;

• Гарачая галава – хто-небудзь залішне паспешны, неразважлівы, нястрыманы;

• Пароць гарачку – ужыв. пры дзейніку – дзейнічаць з залішней паспешлівасцю, раздражненнем;

• Як уюн на гарачай патэльні (круціцца) – бесперастанку і не знаходзячы выйсця з цяжкіх абставін;

• Як халодны самавар – вельмі моцна;

• Кідае ў халодны пот – непрыязныя, варожыя адносіны паміж кім-небудзь;

• З халадком – не спяшаючыся, без руплівасці рабіць што-небудзь;

• У гарачай вадзе купаны – вельмі завальчывы, нястрыманы, занадта гарачы;

• На гарачым злавіць – пры яўных доказах, у момант учынення чаго-небудзь заганнага;

• Як на гарачым вуголлі – у стане крайнягя хвалявання, неспакою, трывогі;

• Небу горача было – мацней, актыўней, лепш і быць не магло. Пра самую высокую ступень інтенсіўнасці чаго-небудзь;

• За добрае надвор’е выбірацца – пакуль не позна, пакуль спрыяюць абставіны, умовы;

• Рабіць пагоду – мець рашаючае значэнне, самую істотную ролю у чым-небудзь;

• За пагодай выбірацца- пакуль спрыяюць абставінны;

• Ні пры якой пагодзе – ніколі і ні пры якіх умовах, абставінах не рабіць чаго-небудзь;

• Чакаць з мора пагоды – заставацца ў пасіўным, вымушаным, няпэўна-доўгім чаканні каго ці чаго-небудзь.

Такім чынам, можна зрабіць вывад пра тое, што ўласнабеларускіх фразеалагізмаў зафіксавана дастаткова вялікая колькасць. У той жа час група фразеалагізмаў, якія сустракаюцца адначасова ў польскай, беларускай і рускай мовах, альбо беларускай і рускай мовах нязначная. Асобна трэба выдзеліць групу фразеалагізмаў, што маюць кампанент тэмпературнага характару – горача, халодна і г.д. Фразеалагізмаў з названымі кампанентамі амаль не сустракаецца ў рускамоўных слоўніках. Таксама асаблівасцю беларускай фразеалогіі можна назваць наяўнасць у ёй фразем, што маюць у сваім складзе лексемы тэрміналагічнага характару (надвор’е, пагода).

2.3 Марфалагічная характарыстыка фразеалагізмаў

У залежнасці ад таго, якой часцінай мовы з’яўляецца метэаралагічны кампанент у складзе фрезеалагізма, увесь сабраны матэрыял можна размеркаваць на групы. Самай вялікай па колькасці групай фразеалагізмаў з’яўляюцца тыя, метэаралагічны кампанент у якіх выражаны назоўнікам. Такіх фразеалагізмаў 52, што складае 66 % ад агульнай колькасці сабраных адзінак. Калі называць прыклады назоўнікаў, што ўваходзяць у склад фразеалагізмаў, то трэба адзначыць іх разнастайнасць. Так, вылучаюцца назоўнікі: мароз (мароз па скуры прабягае); вецер (на вецер, лаві вецер у полі, не с ветру, до ветру, с попутным ветерком, ветер в голове, на взвей ветер, вецер у спіну, які вецер загнаў, на сямі вятрах, вецер гуляе ў кішэнях), гром (как гром среди ясного неба, метать громы и молнии), тучи (тучи сгущаются над головой, как с облаков), холад (повеяло холодком, заячий холодок, з халадком), жар (жар костей не ломит), дождж (дождж за карак не лье, як грыбы пасля дажджу), снег (як снег на галаву, снегу леташняга не дапросішся, залаты дождж), туман (напускаць туману, як у тумане), раса (раса вочы выядае, макавай расінкі ў роце не было), пагода (рабіць пагоду, за пагодай выбірацца, ні пры якой пагодзе, чакаць з мора пагоды).

Акрамя таго, можна адзначыць выпадкі, калі метэаралагічны кампанент, што ўваходзіць у склад фразеалагізмаў, з’яўляецца адвербіяльным назоўнікам: усыпаць гарачых, пароць гарачку.

Другой у колькасных адносінах з’яўляецца група фразеалагізмаў, дзе кампанент метэаралагічнага характару з’яўляецца прыметнікам:

• Кідае ў халодны пот;

• Як халодны самавар;

• У гарачай вадзе купаны;

• Па гарачых слядах (по горячим следам);

• Халодная вайна (холодная война);

• Як уюн на гарачай патэльні круціцца;

• Гарачая галава;

• Астудзіць гарачую галаву;

• Пад гарачую руку;

• Злавіць на гарачым;

• Як на гарачым вуголлі.

Колькасць названых фразеалагізмаў – 11 адзінак. Натуральна, што метэаралагічны элемент, што ўваходзіць у склад фразеалагізмаў і з’яўляецца прыметнікам, абазначае паняцці тэмпературных характарыстык таго ці іншага прадмета ці з’явы.

Зафіксаваны тры выпадкі, калі метэаралагічны кампанент у фразеалагізмах з’яўляецца прыслоўем:

• Небу горача было;

• Куй железо, пока горячо;

• Ні горача ні халодна.

Таксама існуюць адзінкавыя выпадкі існавання і ўжывання фразеалагізмаў, у якіх кампанент метэаралагічнага характару выражаны дзеясловам:

• Туманіць галаву;

• Туманіць вочы.

Можна адзначыць такую асаблівасць ужывання названых фразеалагізмаў: па-першае, яны з’яўляюцца ўласнабеларускімі, а па-другое, выкарыстоўваецца як дзеяслоў толькі адзін кампанент метэаралагічнага характару (туманіць).

Характеристики

Список файлов курсовой работы