13127-1 (661302), страница 4
Текст из файла (страница 4)
Параўнальна з перыядам ВКЛ рэзка ўзрасла сярэдняя населенасць двара — цяпер яна складала 8,8 чалавек. Верагодна, гэта было рэакцыяй сялян на рост адпрацовачных павіннасцяў: для гаспадаркі, якая мела больш рабочых рук, цяжар на кожнага быў не такі вялікі. Таму запозненае адшчапленне новых гаспадарак, як і больш раннія шлюбы (што прыводзіла ў сям'ю новую работніцу) сталі выгаднымі для сялян.
У сваю чаргу памешчык адрэагаваў тым, што ўжыў новую сістэму раскладкі павіннасцяў — ужо не ў разліку на двор ці валоку, а ў залежнасці ад колькасці работнікаў у гаспадарцы. На кожнага працаздольнага (такімі лічыліся мужчыны і жанчыны ад 15 да 50-55 гадоў) прыходзілася ў сярэднім па 1 дні прыгону на тыдзень. У цэлым на 142 цяглых гаспадарак гэта давала 286 мужчынскіх дзён (з іх 275 дзён конных і 11 — пешых) і 288 жаночых, г. зн. прыкладна па 4 дні паншчыны на гаспадарку. Апрача таго незалежна ад колькасці працаздольных кожная гаспадарка абавязана была адпрацаваць 1 дзень у якасці шарварка , што давала яшчэ 100 конных і 42 пешых дзён, а сярэдняя колькасць адпрацовачных чалавека-дзён з цяглай гаспадаркі дасягала 5. У дадатак, з кожнай працаздольнай душы (з улікам агароднікаў і нават кутнікаў) належала ў год па 6 дзён летняй дапамогі , або талакі. Гэтая павіннасць прыйшла яшчэ з XVI ст., але замест валокі ці двара таксама вылічалася цяпер з кожнай душы. 138 найбольш моцных гаспадарак выконвалі яшчэ ў год па 1 падводзе (паездцы са сваім гужавым транспартам на адлегласць блізу 1 мілі, або 7,4 км). Тыя, хто трымаў пчол, уносілі натуральную павіннасць мёдам: звычайна па 12 кварт49 з двара, хоць некаторыя ўладальнікі пасек уносілі па 48 і нават 60 кварт.
Падсумоўваючы, можна канстатаваць, што прыналежнасць маёнтка Корань віленскаму капітулу была фактарам вельмі спрыяльным для сялян. Узровень іх эксплуатацыі ў найбольш жорсткай форме — адпрацоўка прыгону — на той час быў істотна ніжэйшы за сярэдні па Беларусі. З пераходам маёнтка ў прыватныя рукі гэтая перавага знікла, і ў цэлым становішча былых капітульных падданых істотна пагоршылася. Гэта пацвярджаецца ўспамінамі, зафіксаванымі на пачатку ХХ ст. нараджэнцам вёскі Міхалкавічы — беларускім культурным дзеячам і этнографам-аматарам А. Варлыгам. Ён адзначаў, што ў свядомасці сялян расійскае панаванне было часам пагаршэння іх становішча, і таму пад час вайны 1812 г. іх сімпатыі адназначна былі на баку французаў 50.
Список литературы
* Артыкул падрыхтаваны ў рамках даследавання, падтрыманага грантам Research Support Scheme 1003/1997. 1 Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi Wileńskiej. Kraków, 1948. №25. S. 40—2; Vitoldiana. Codex privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386—1430 / Wyd. J. Ochmański. Warszawa — Poznań, 1986. №13. S.18—9.
2 Аддзел рукапісаў бібліятэкі АН Літвы (далей — АРБАНЛ). Ф. 43. Адз. зах. 435.
3 Тамсама. Адз. зах. 213. Арк. 77 адв. — 79; Ochmański J. Op. cit. S. 190—1.
4 АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 213. Арк. 202 адв. — 204. Гл. таксама: Ochmański J. Op. cit. S.191, 195—6.
5 У 1560—70–я г. лігатурная маса гроша складала 0,868 г срэбра. 1 грош быў роўны 10 пенязям.
6 Відавочна, мелася на ўвазе вялікая, так званая віленская бочка, роўная 4 малым бочкам — карцам. Адпаведна артыкулу 30 раздзела 3 Статута ВКЛ 1566 г. умяшчальнасць бочкі складала “4 корцы без верху и тресенья, але под стрых”. Яе аб’ём быў роўны прыблізна 407 л, ці каля 16 пудоў (262 кг) збожжа.
7 Тамсама. Адз. зах. 214. Арк. 244.
8 Тамсама. Адз. зах. 215. Арк. 168 адв.—171 адв.
9 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 215. Арк. 279.
10 Тамсама. Адз. зах. 216. Арк. 58—59 адв. Гл. таксама копію: НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 22. Арк. 433—4.
11 АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 609.
12 Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы (ДГАЛ). Ф. СА (Старажытныя акты). Адз. зах. 3721. Арк. 28.
13 Тамсама. Арк. 36.
14 Morzy J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w 2 połowie XVII wieku. Poznań, 1965.
15 АРБАНЛ. Ф. 43. Адз. зах. 8584.
16 Тамсама. Адз. зах. 10750.
17 НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 144. Арк. 38.
18 Тамсама. Арк. 53.
19 Тамсама. Арк. 352—4.
20 ДГАЛ. Ф. 694. Воп. 1. Адз. зах. 4481.
21 НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 82, 89—90.
22 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10771.
23 Тамсама. Адз. зах. 10758.
24 Gumowski M. Mennica Wileńska w XVI i XVII wieku. Warszawa, 1921. S. 61.
25 Рябцевич В. Н. О чем рассказывают монеты. 2–е изд. Мн., 1977. С. 157.
26 Указанні на цэны прадуктаў змяшчаюцца ў інвентарах, апублікаваных Віленскай археаграфічнай камісіяй: АВК. Т. 35. Вильно, 1910. С. 67, 73, 108, 110, 119, 192, 198, 233, 242, 305, 320, 325; тамсама. Т. 38. Вильно, 1914. С. 76—7, 202. Дадзеныя з інвентара 1734 г. маёнтка Бачэйкава маюцца таксама ў публікацыі: Цехановецкий В.П. Хроника одного поместья. Бочейково. Витебск, 1905. С. 18.
27 ДГАЛ. Ф. СА. Адз. зах. 116. Арк. 13—16 адв.
28 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10760.
29 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10761, 10762.
30 НГАБ. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 6. Арк. 278—283 адв.
31 ДГАЛ. Ф. 694. Воп. 1. Адз. зах. 3397. Арк. 50—3.
32 Тамсама. Арк. 55—6 адв.; АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10763, 10764.
33 Канцы радкоў, прысвечаных жыхарам Чэрнева, у гэтым інвентары пашкоджаны, таму страчаны імёны некалькіх дачок (прынамсі — у трох дварах).
34 НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 219. Арк. 125—68.
35 Тамсама. Ф. 1769. Воп. 1. Адз. зах. 22. Арк. 431—2. Гл. таксама: Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 94 адв.
36 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 10765, 10766.
37 Лойка П. А. Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі: Эвалюцыя феадальнай рэнты ў другой палове XVI—XVIII ст. Мн., 1991. С. 100.
38 АРБАНЛ. Ф. 43. Воп. 1. Адз. зах. 244. Арк. 336.
39 НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 126.
40 НГАБ. Ф. 147. Воп. 2. Адз. зах. 121. Арк. 126.
41 Тамсама. Арк. 91—94 адв.
42 НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 276. Арк. 25—34 адв.
43 Тамсама. Адз. зах. 309. Арк. 33—43.
44 Тамсама. Ф. 1781. Воп. 27. Адз. зах. 377. Арк. 28—41.
45 НГАБ. Ф. 142. Воп. 1 Адз. зах. 305.
46 НГАБ. Ф. 146. Воп. 2. Адз. зах. 1778. Арк. 6 адв.
47 Тамсама. Адз. зах. 1004.
48 Дзесяціна была роўная 1,09 га.
49 Кварта была роўная 0,705 л.
50 Варлыга А. Карэншчына. Успамін–нарыс з канца ХIХ — пачатку ХХ ст. // Літаратура і мастацтва. 1994. № 14. 8 крас.
![](https://s.studizba.com/z.php?f=/templates/si/i/noavatar.png&w=100&h=100&t=1"){kind=avatar}
